Mumukunda gho mudidhamena dyo dirundu dyaKenya muDiva dyaAfrika, mukamadighana nga rughananga mu mapya nanyina. Dina dyendi ne Wangari.
In a village on the slopes of Mount Kenya in East Africa, a little girl worked in the fields with her mother. Her name was Wangari.
Mu mushi waba mumbali ya lupili lwa Kenya ku kabanga mu Africa, umukashana umwaice aalebomba na banyina mwibala. Ishina lyakwe aali ni Wangari.
Wangari gha hakire kukara panunda. Muthinyamo thawo thoyidya yo padimbo nga payuranga muve no dikatana dyendi. Gha vumbekire tunanda totumbiru mumuve gho ghughenyu.
Wangari loved being outside. In her family’s food garden she broke up the soil with her machete. She pressed tiny seeds into the warm earth.
Wangari alitemenwe ukusangwa panse. Aaleimbaula umushili no lupanga mwibala lyabo. Aabyele utuseke utunoono mu mushili wakabilila.
Ruvedhe rwendi oru gha hakire ne munyima dho kutokera diyuwa. Oku ne makokore mukumona yimenwa, Wangari gha dimukire eshi ruvedhe ro kuyenda kudimbo. Aye nga yendanga mukandhira kokathorokoto ghupita mumapya, kureya marware gha ka yende.
Her favourite time of day was just after sunset. When it got too dark to see the plants, Wangari knew it was time to go home.
She would follow the narrow paths through the fields, crossing rivers as she went.
Inshita aatemwishishe ya cungulo lilya akasuba kaawa. Wangari aaleinukafye nga cakuti kwafiita saana icakuti umuntu tekuti amone ifimenwa. Pakuya aaleepita mu kashila katondo mu mabala no kuciluka imimana.
Wangari gha karire mwanuke gho munyanyami no gha karire no dirura dyokuyenda kushure. Ene hanyina nawihe hashanine eshi gha kare gha wa ghamwene mudimbo. Apa gha karire no myaka kwokowadi, mukurwendi gho mungaghu gha ghambithire hakuru wendi mu kumutawedhera Wangari gha yende kushure.
Wangari was a clever child and couldn’t wait to go to school. But her mother and father wanted her to stay and help them at home.
When she was seven years old, her big brother persuaded her parents to let her go to school.
Wangari aali mwana uwacenjela kabili aaleefwaisha ukuya ku sukulu. Nomba bawishi na banyina baaleefwaya ukuti aleikalafye pa ŋanda no kubaafwa imilimo. Ilyo aafikile pa myaka yakufyalwa cine-lubali, ndume yakwe umukalamba aalandile na bafyashi basuka basuminisha Wangari ukuya ku sukulu.
Aye gha hakire kukuhonga! Wangari gha kuhongire yoyingi mu kehe mbapira gha toyire. Aye nga rughananga thiwana mushure no kate ha munoyire gha kakuhongere mumatunga ghokukupakerera ghaAmerika. Wangari gha hafire! Gha shanine kudimuka yoyingi yo kuhatera kukaye.
She liked to learn! Wangari learnt more and more with every book she read. She did so well at school that she was invited to study in the United States of America.
Wangari was excited! She wanted to know more about the world.
Aalitemenwe ukusambilila! Muli lyonse ibuuku aleebelenga aleesambililamo ifipya. Aalibombele bwino saana mu masambililo icakuti baalimwitile ukuya mu kusambilila ku caalo ca United States of America. Wangari aatemenwe icibi! Aaleefwaya ukwishibilapo ifingi pesonde.
Pashure dho kuyeyuka dhaAmerika Wangari gha kuhongire yinu yoyipya yoyingi. Gha kuhongire yoyimenwa no di ya kuranga. No ghavurukire edi gha kurire: kupepa yipepa nohakurwendi hohangaghu mumumvure gho yitondo mumuthitu ghoghuwa waKenya.
At the American university Wangari learnt many new things. She studied plants and how they grow. And she remembered how she grew: playing games with her brothers in the shade of the trees in the beautiful Kenyan forests.
Wangari aalisambiliile ifintu ifingi ifipya pa sukulu lyapa muulu mu America. Aasambilile palwa fimenwa nefyo fikula. Aaleibukisha nefyo aaleekula: ukwangala ifyangalo na bandume yakwe mu cintelelwe ca miti ya mpanga iisuma mu Kenya.
The more she learnt, the more she realised that she loved the people of Kenya. She wanted them to be happy and free.
The more she learnt, the more she remembered her African home.
Ilyo aaleeya aleesambilila, aatampile ukwiluka pafyo aatemenwe abantu bamu caalo ca Kenya. Aaleefwaya ukuti babe ne nsansa no buntungwa. Cilya aleeya alesambilila, ukufuluka ku mwabo ku Africa nako kwalekulilako.
Apa gha manine shure dhendi, gha hukire kuKenya. Ene ditunga dyendi ne dya kutjindja. Ma farama gho makuru gha shimbire muve gho wingi. Hambuyama mbadi ha karire noyikunyi yo kukonyeritha mudiro. Hanu hakarire hahepwe no hanuke ne ndhara.
When she had finished her studies, she returned to Kenya. But her country had changed. Huge farms stretched across the land. Women had no wood to make cooking fires. The people were poor and the children were hungry.
Panuma yakupwisha amasambililo, aabwelele ku Kenya. Nomba aasangile icaalo cakwe calicinja. Kwali amabala ayakulu nganshi panga yonse. Banamaayo tabaakwete inkuni sha kukosesha umulilo. Abantu baali abapiina abaana nabo baali ne nsala.
Wangari gha dimukire yo kutenda. Gha hongire hambuyama eshingepi gho kukuna yitondo kutunda kunanda. Hambuyama ha ghurithire yitondo no ha rughanithire masherenyi gha mukurera madhiko ghawo. Hambuyama hashambererire thikuma. Wangari gha wa ghamwene hakuyuve kutanara nongcamu.
Wangari knew what to do. She taught the women how to plant trees from seeds. The women sold the trees and used the money to look after their families. The women were very happy. Wangari had helped them to feel powerful and strong.
Wangari aalishibe ifyakucita. Aafundile banamaayo ifyakubyala imiti ukubomfya imbuto. Banamaayo baalishitishe imiti no kubomfya ulupiya mu kusunga indupwa shabo. Banamaayo balitemenwe nganshi. Wangari alyafwile abantu ukumfwa ukuti nabo baali na maka kabili abakosa.
Ruvedhe rwa pitire, yitondo yi yoyipya yakurire mumithitu, no marware gha tangire karo ku pupana. Mbudhi dhaWangari dha yukire mumatunga gho muAfrika. Dyarero, mamiriyuni gho yitondo kwa yitapekitha kumbuto dha Wangari.
As time passed, the new trees grew into forests, and the rivers started flowing again. Wangari’s message spread across Africa. Today, millions of trees have grown from Wangari’s seeds.
Mu kuya kwa nshiku, imiti iipya yalikulile no kusanguka impanga, na meenshi mu mimana yatampile ukupita. Imbila yakwa Wangari yalisalangene mu Africa yonse. Pali Ieelo, imiti imintapendwa yaalikula ukufuma ku mbuto shakwa Wangari.
Wangari gha rughanine thikuma. Hanu kaye kokahe hamunongonine, no kumupa ndjambi edhi dha yuveka. Ndjambi dhi kudhitoya eshi Nobel Peace Prize, no gha karire mbuyama gho kutangera muAfrika kuwana ndjambi dhi.
Wangari had worked hard. People all over the world took notice, and gave her a famous prize. It is called the Nobel Peace Prize, and she was the first African woman ever to receive it.
Wangari alibombeshe saana. Abantu isonde lyonse balyumfwile pa milimo yakwe no kumupeela icilambu icaishibikwa saana. Baaciita ukuti Nobel Peace Prize mu Cingeleshi, emukuti Icilambu ca Cibote, kabili ewali namaayo uwantanshi mu Africa ukupoka ici cilambu.
Wangari gha pwire mu 2011, ene kumughayara kehe pano gho kumona thitondo thothiwa.
Wangari died in 2011, but we can think of her every time we see a beautiful tree.
Wangari afwile mu mwaka wa 2011, lelo kuti twamwibukisha ilyo lyonse twamona umuti uwayemba.